In Parijs zie je wel clochards die warmte zoeken op het ontluchtingsrooster van een metrostation. Maar ook wel dicht voor de voorwielen van een net geparkeerde auto.

Wie oud genoeg is weet dat clochards een net geparkeerde stoomlocomotief nog verre prefereerden. Bij de elektrische locomotieven van de huidige TGV zal je ze echt niet aantreffen. En al evenmin zal je daar de straatkatten en -honden vinden die men zo romantisch kan fotograferen op een plukje gras of bovenop een vuilnisbak. "zich koesterend in de zon", schrijft men dan.

Wat is hier helemaal aan de hand? Het gaat om het verschil tussen stralings- en convectiewarmte.

Convectiewarmte krijgen we van de omgeving die we aanraken: de lucht dus, met wat er in zit, of het verwarmde waterbed waar we op liggen, of ook de poes die al dan niet hinderlijk warm op schoot ligt.

Stralingswarmte echter heeft geen aanraking nodig: zij verplaatst zich zonder energieverlies over in principe eindeloze afstanden in de vorm van straling en wordt pas warmte als zij ergens tegen op botst. Zo ontvangen wij de warmte van de zon en kunnen het daar op wintersport ook bij vriestemperaturen behaaglijk warm bij hebben.

Met dit soort kennis kunnen we leuk spelen. Het voorbeeld van de wintersport geeft dat al aan.

Maar ook de sauna en het turkse bad zijn voorbeelden want dan gebruiken we convectie. Helaas doen we weinig met al die kennis als het gaat om ruimten waar we ons de meeste tijd van ons leven in bevinden en waar we wonen en/of werken. In de sauna is er natuurlijk een prima gereguleerde atmosfeer waar we tegen betaling van x of X weer helemaal bij mogen komen. Bij komen van wat? En waarom? Het warm houden van onszelf door eerst de omgevingslucht warm te maken werkt wel qua warmte maar het doet ook iets aan die lucht. Het is niet alleen de lucht die we inademen via onze longen, maar ook ademt onze huid ermee. Dat laatste ademingsproces raakt verstoord door de manier waarop we de lucht opwarmen en wel doordat de natuurlijke verhouding tussen aanwezige positieve en negatieve ionen wordt veranderd.

Resultaat is dat onze huid niet meer kan ademen zoals ze gewend is. Wat dat in extremo kan doen kan men huiveringwekkend zien in de film Goldfinger waarin een dame met goud wordt geverfd. Minder direkt maar toch ook vervelend is dat in onze dagelijkse verblijfsruimten hetzelfde gebeurt. Het effekt is niet zo desastreus. We worden er alleen wat lam, wat moeilijk inzetbaar, wat minder vrolijk en ook wat minder levenslang door. Samen met nog wat andere verschijnselen hebben we het "Sick building syndrome" genoemd. Daarom gaan we dan ook naar de sauna, of op vakantie, of alleen maar in bad, om weer "geheel opgefrist" ons opnieuw uit te putten.

In het verleden werd in de winter de plaats van de koesterende zon overgenomen door een haardvuur of de zwarte kachel. Toen woningen eenmaal echt gesloten waren werd de lucht ook wel wat opgewarmd, maar bij een goede stralingsbron was 15 ^oC. toch al gauw genoeg omgevingswarmte. Maar kachels moesten gevoerd en ontlast worden oftewel er moesten kolen in en er moest as uit. Met al dat gesjouw was de centrale verwarming uiteraard een uitkomst. En bovendien kostte aardgas toen niks.

Om goed te funktioneren moet het lichaam niet onderkoeld zijn - dat is wiedes. Maar als het dan gaat funktioneren produceert het warmte en moet die ook weer kwijt. Heel veel daarvan wordt geacht via de ademhaling te gaan: de lucht gaat koel naar binnen, er wordt wat zuurstof opgenomen, en het residu gaat warm weer naar buiten. Alleen: als de lucht eerst warm is gemaakt om het funktioneren mogelijk te maken dan werkt het koelsysteem niet meer. Op die manier zitten hondjes dan ook te hijgen als het een warme zomer is.

Aangetoond is dat een huid die op temperatuur wordt gehouden door warme lucht maar geen verwarmde straling ontvangt, een ongunstige stofwisseling krijgt. Er wordt CO en H₂O₂ geproduceerd en dat beschadigt de enzymwerking in het algemeen en het immuumsysteem in het bijzonder.

Al met al is de vraag hoe we in de landen met een gematigd of koud klimaat zo snel mogelijk af komen van een systeem van warm blijven met behulp van convectie ofwel het warm maken van lucht om het dan zelf warm te hebben. Triviaal kunnen we dat systeem namelijk kwalificeren als "ik heb het niet koud maar ik voel me toch een beetje ziekjes....".

Daar komt nog bij dat het warm maken van lucht om de mens warm te maken niet bijster efficiënt is. Immers, bij het open zetten van een raam vanwege bijv. rokers dan wel de lucht van een aangebrande koffiepot is de warmte meteen weg: gevolg gauw de thermostaat hoger. Ook als dat soort luchting zich niet voor doet geldt toch dat vanwege onvermijdelijk nodige luchtverversing alsmaar warmte de buitenlucht in gaat.

Het antwoord op alle vragen is stralingswarmte. Het is niet alleen de zon of de oude kachel die warmte af straalt. Het is heel goed mogelijk om het behaaglijk te hebben door vloeren of wanden te laten stralen.

De energiefreak kan daarmee heel gelukkig zijn want er wordt nog wel een beetje wegstromende lucht verwarmd maar het merendeel van de te gebruiken energie wordt alleen maar benut als het zijn doel raakt. Dat spaart een boel brandstof. De ecofreak kan ook gelukkig zijn want in een behaaglijke omgeving gaan mensen zich aktief en schoon gedragen. Ook de biofreak komt aan zijn trekken want al die intensieve warmteplekken in ons gematigd klimaat zijn een onderschatte verstoring van het microbiologisch leven.

Technisch betekent dit hele verhaal dat er warmtetoevoer nodig is aan vooral vloeren en soms wanden. Dat is warmtetechnisch allemaal goed doenlijk, zeker als we uit gaan van het bouwbesluit en de nieuwe EPN. Dat stelt immers toch al hoge isolatie-eisen. Om al de redenen die ik u net verteld heb en de aanscherping van de EPN in het bijzonder mogen we verwachten dat toepassing van vloerverwarming in de komende jaren een grote vlucht zal nemen.

Zaak is wel dat een vloer- en/of wandverwarming systeem bouwkundig goed ingepast wordt.

Belangrijk is dat vloerverwarming eigenlijk altijd moet worden ingebouwd in een "zwevende" dekvoer, dus losgekoppeld van de constructievloer.

Ed Noordegraaf         10-04-1989